środa, 5 marca 2014

Dziejowa zawierucha

Ostatnio natłok zdarzeń nie sprzyjał pisaniu. Napięta sytuacja polityczna powodowała, że chcąc nie chcąc śledziliśmy wiadomości z Kijowa, Krymu, Europy. I wówczas uświadomiłam sobie, że aktualna sytuacja ma wiele analogii do tej, w której niegdyś znalazł się Boecjusz.Większa część jego życia przypadła na czasy względnego pokoju i spokoju pod panowaniem Teodoryka Ostrogoty. Boecjusz aktywnie włączył się w budowanie nowego, rzymsko-ostrogockiego państwa, wykorzystując do tego celu całą swoją wiedzę. Bardzo pięknie opisała tamte czasy Hanna Malewska w swojej książce Przemija postać świata, wydanej po raz pierwszy w Warszawie w roku 1954. Na szczęście Wydawnictwo Znak zaczęło wznawiać książki tej autorki i Przemija postać świat nie jest już  wydawniczym rarytasem. W książce Malewskiej król Teodoryk tak rozmyśla o Boecjuszu: "Ale Boecjusz? O, Boecjusz...Teodoryk znał się na ludziach. Zawsze wiedział: ten jest Rzymianin z Rzymian - jakby w jednej osobie stara gens togata. Konar pnia, którego pyszne Bizancjum jest tylko późnym, wysilonym kwiatem. Nie skąpił mu zaiste dostojeństw i łask. Więcej: sam wspierał w urzędowych bojach z wszelkimi gwałcicielami prawa.(...) Przez dwadzieścia lat z okładem, traktując go jak najlepszego przyjaciela - przez rozsądek, gwoli państwu - król niezachwianie ufał prawości Boecjusza. Z niej przecież, więcej niż z krwi i nauki, płynęła niedosiężna duma tego męża." (s. 229). 
Jednakże w pewnym momencie zabrakło królowi zaufania. Fakt, sytuacja była niezwykle trudna:  chwiały się sojusze z innymi gockimi władcami, wydawało się, że nad wszystkim wisi złowróżbne fatum, którego znakiem była przelatująca przez niebo kometa. Taki znak interpretowano wówczas jako zapowiedź upadku dynastii i Teodoryk tego właśnie się obawiał: zginął jego zięć, Eutaryk, wnuk - Atalaryk - był chorowity, a król Wandalów kazał uwięzić i stracić siostrę Teodoryka, Amalafrydę. Nic dziwnego, że dał posłuch podszeptom o zdradzie Boecjusza i pod byle pretekstem wtrącił go do więzienia. Uczoność Boecjusza stała się podstawą oskarżenia o uprawianie magii, a jego polityczne zaangażowanie w obronę słabych i skrzywdzonych dało pretekst do zarzucenia mu obrazy majestatu. Ze szczytów władzy Boecjusz spadł na dno, znalazł się w więzieniu i nie dziwi, że czuje złość, rozgoryczenie, a nawet rozpacz. Wtedy zjawia się w jego celi Pani Filozofia i przypomina mu, kim jest, jakie jest jego miejsce we Wszechświecie i kto jest jego rządcą. Znowu zakończę Malewską, bo tu jej pisarska wyobraźnia jest niezwykła i idzie w parze z tym, jak odczytywali Boecjusza wielcy myśliciele wieków średnich: "Boecjusz ukląkł na grochowinach pryczy. Pierwszy raz od dni dzieciństwa łzy wezbrały mu pod powiekami. Jakże niegodny okazał się w próbie Mądrości, jak mało wolny i silny. Ale Pan sam przemówił. (...) Tej nocy nie spał znowu, ale nie myślał już o żadnej ze swych własnych spraw. Nie bronił już żadnej racji, nie lękał się żadnej hańby czy błędu. Obecność wypełniała loch, twierdzę i świat. Piękna jak Muza, jak platońska Idea - w tym kształcie, który od lat umiłował, lecz żywa wreszcie, bardziej rzeczywista niż mrok, niż mur pod łokciem, niż zbita i twarda pościel - odwieczna, miłosierna Mądrość. Jej tchnienie czuł na piekących od łez powiekach. Pocieszycielka żywota." (s. 250).
To piękna lekcja tego, jak klęskę przekuć w siłę.

wtorek, 18 lutego 2014

Boecjusz

Wybitny humanista Lorenzo Valla określił Boecjusza mianem "ostatniego Rzymianina, pierwszego scholastyka" podkreślając w ten sposób, iż autorowi O pocieszeniu jakie daje filozofia przypadła rola pośrednika pomiędzy odmiennymi dziejowymi epokami. Boecjusz, który żył w czasach burzliwych, w obliczu nieuchronnego przemijania tego, co było dotąd jego naturalnym intelektualnym otoczeniem, czuł na sobie ciężar szczególnej odpowiedzialności.  Nawiązując do Arystotelesa mawiał, że są dwa rodzaje niewiedzy. Jeden to ten, który dotyczy czegoś, co jeszcze nie zostało w ogóle poznane, a drugi - gorszy - obejmujący to, co kiedyś było wiadome, a potem zostało zapomniane. Chcąc zaradzić tej drugiej formie niewiedzy Boecjusz postanowił udostępnić swoim współczesnym najważniejsze dzieła starożytności greckiej - przełożyć na łacinę dzieła Platona i Arystotelesa. Nie udało mu się w pełni zrealizować tego zamierzenia, niemniej fragmenty arystotelesowskiej logiki, które przełożył i zaopatrzył komentarzami były we wczesnym średniowieczu jedynym źródłem wiedzy o filozofii Stagiryty. Najważniejsze wątki platonizmu przekazywało Boecjuszowe O pocieszeniu, gdyż Pani Filozofia, która pojawia się w celi Boecjusza-więźnia jest niewątpliwie ucieleśnieniem filozofii platońskiej. Dzisiaj w czasach zawrotnego postępu naukowo-technicznego zagraża nam bardziej chyba drugi rodzaj niewiedzy, choć zapewne nie z racji zapomnienia, ale powierzchowności, z jaką podchodzimy do tego, co napotykamy.
O Boecjuszu pisałam więcej w małej książeczce: Boecjusz (Kraków 2011), a obszerniej w Filozof i jego muzy. Antropologia Boecjusza - jej źródła i recepcja (Kęty 2011). Polecam znakomitą książkę  Tomasza Tiuryna Boecjusz i problem uniwersaliów (Wrocław 2010).

poniedziałek, 17 lutego 2014

Filozofia

Tytuł "Pani Filozofia" wziął się, oczywiście, od Boecjusza. 1490 lat temu rzymski arystokrata, pełniący ważne państwowe funkcje, Boecjusz, został fałszywie oskarżony, osadzony w więzieniu, a cały jego majątek uległ konfiskacie. Oprócz poczucia niesprawiedliwości, które naturalnie zrodziło się w wyniku fałszywego oskarżenia i oprócz niepokoju o los najbliższych, towarzyszyło mu dojmujące poczucie życiowej klęski. Wszystko to, w co wierzył i co głosił, legło w gruzach. W jego więziennej celi w sposób nieoczekiwany zjawia się Pani Filozofia - ta, od której niegdyś zaczerpnął całą swoją wiedzę. Rozpoczyna się proces leczenia, pocieszenia, nawrócenia... Czy i dziś filozofia może pełnić taką funkcję?